90’lı Yıllardan alınacak dersler neler? Geçmişten bugüne dikkat çeken mesajlar
Ben ‘90’ların kendi orijinal kültürünü üretebilmiş son 10 yıl olduğuna inanıyorum. 2000’lerden itibaren dünya kültürel olarak anlamda bir duraklama, dağılma ve geriye bakma dönemine girdi. ‘60’lar, ‘70’ler, ‘80’ler, ‘90’lar gibi, moda, tasarım, müzik, sinema ve benzeri kültürel alanlarda kendini hemen belli eden kültürel anlamda neredeyse yekpare bir popüler kültür modeli sona erdi.
‘90’lar hâlâ eski dünya kurallarının geçerli olduğu, insanların mesela müziği CD’den, kasetten, plaktan dinlediği son on yıl. Kitlelerin televizyona bağımlı olduğu, haberi ve dünyayı televizyon üzerinden aldığı son on yıl. Mesajların, kültürel olsun, siyasi olsun televizyon ve radyo üzerinden yayıldığı, dolayısıyla kontrol edilecek en önemli mecraların bu merkezler olduğu son 10 yıl. Özel efektlerin ana akım sinemayı ele geçirmediği son 10 yıl. İnsanların bir yerden bir yere giderken kâğıt haritalar kullandığı (navigasyon yok), kalabalık yerlerde birbirini kaybedebildiği (cep telefonu yok), yanında fiziksel anlamda para taşımak durumunda olduğu (kredi kartı ve pos makineleri ülkemizde 1995’lere kadar yaygın değil), bir konsere, filme, tiyatro oyununa bilet almak için gişeye gidip kuyruğa girildiği (sanal değil gerçek kuyruk) son 10 yıl. Online alışverişin olmadığı son 10 yıl. Sosyal medyanın olmadığı son 10 yıl (dar bir kitle içinde popüler olan ICQ hariç).
‘90’ların sonu her anlamda büyük kırılmalara sahne oldu. Şu an 2020’lerin sonuna yaklaşılırken benzer bir noktadayız. İnternetle, akıllı telefonlarla, sosyal medyayla gelen değişim gibi şimdi yapay zekâyla gelen bir büyük değişimi bekliyoruz. İş dünyası değişecek, eğlence değişti daha da değişecek, günlük yaşam değişecek, sağlık değişecek. Peki bu konuda ‘90’lara bakarak ne öğrenebiliriz?
Her sert ve hızlı değişim kendi karşıtını da geliştiriyor ve büyütüyor. ‘90’ların sonunda mesela müzikte bir devrim yaşandı, CD, kaset, plak bütün fiziksel formatlar dijital ve download kültürüne yenik düştü ve yok oldu. Bir daha geri gelecekleri tahmin edilemezdi ancak bugün plak, CD ve hatta kaset satışları geri dönüşü işaret ediyor. Fiziksel formatların albüm satışları içindeki payı 2010’da yüzde beş dahi değildi. Bugün bu oran yüzde 30’a yaklaştı. Sinema bitti deniyordu, ancak insanlar sinemayı sahipleniyor, salon kültürü kaybolmadı. Basılı kitaplar, tablet kültürüyle bitecek bir daha da geri gelmeyecek deniyordu, böyle bir şey gerçekleşmedi. Dergiler bitecek deniyordu, dergiler kan kaybetti ancak yolarına devam ediyorlar. Her iki kültür yanyana devam etti. Yeni ve eski bir tür denge yakaladı. 2030’lar ne getirecek bilmiyoruz, çok hızlı bir değişim geliyor. Ancak yeni ve eski alışkanlıklar birlikte varolacak. ‘90’lar bize bunu anlatıyor.
