Myanmar’ın Arakanlı Müslümanlara soykırım yaptığı hükmedildi.
Birleşmiş Milletler’e (BM) bağlı Uluslararası Adalet Divanı (UAD), Myanmar ordusunun 2016-2017 yıllarında Arakanlı Müslümanlara (Rohingya) yönelik operasyonlarının soykırım niteliği taşıdığına hükmetti. Hollanda’nın Lahey kentinde 19 Kasım’da açıklanan kararla mahkeme, tarihinde ilk kez bir devleti doğrudan soykırım işlemekten sorumlu tuttu. Yedi yıllık hukuk mücadelesinin ardından verilen karar, Arakanlıların adalet arayışının yanı sıra uluslararası hukuk ve Gazze’deki soykırım davası bakımından da önem taşıyor.
UAD, Myanmar’ın Soykırım Sözleşmesi’ni ihlal ettiğine karar verdi
The Guardian’ın aktardığına göre, mahkemenin 15 yargıcından dokuzu Myanmar’ın 1948 tarihli Soykırım Sözleşmesi’ni ihlal ettiği sonucuna ulaştı. Mahkeme Başkanı Yuji Iwasawa, kararın açıklanması sırasında Myanmar’ın Arakanlı Müslüman nüfusun önemli bir bölümünü yok etme kastıyla hareket ettiğinin tespit edildiğini bildirdi.
Karar, soykırım suçunun en önemli unsurlarından biri olan özel kastın varlığına dayanıyor. Soykırım Sözleşmesi’ne göre bir eylemin soykırım sayılabilmesi için kitlesel öldürme veya ağır insan hakları ihlallerinin yanı sıra ulusal, etnik, ırksal ya da dini bir grubun tamamını veya bir bölümünü yok etme niyetinin de kanıtlanması gerekiyor.
Myanmar yönetimi, operasyonların silahlı Arakanlı gruplara karşı yürütülen terörle mücadele faaliyetleri olduğunu savunmuştu. Ancak UAD, askeri operasyonların yalnızca silahlı militanları hedef almadığı ve Arakanlı nüfusun önemli bir bölümünü ortadan kaldırmaya yönelik olduğu sonucuna vardı.
700 binden fazla Arakanlı Bangladeş’e kaçtı
Myanmar ordusunun 2016 ve 2017 yıllarında ülkenin batısındaki Arakan eyaletinde düzenlediği operasyonlar, yüz binlerce kişinin evlerini terk etmesine neden oldu. Çoğunluğu Müslüman olan 700 binden fazla Arakanlı, sınırı geçerek Bangladeş’e sığınmak zorunda kaldı.
Hayatta kalanlar, askerlerin sivilleri toplu şekilde öldürdüğünü, kadınlara sistematik cinsel şiddet uyguladığını, çocukları katlettiğini ve köyleri ateşe verdiğini anlattı. The Guardian’ın 2017’de görüştüğü tanıklar, Tula Toli köyünde sivillerin kurşuna dizildiğini, toplu mezarlar oluşturulduğunu ve çocukların nehirde boğulduğunu aktardı. Uydu görüntüleri de köyün yakılarak büyük ölçüde yok edildiğini ortaya koydu.
Bugün bir milyondan fazla Arakanlı Müslüman Bangladeş’teki mülteci kamplarında yaşamını sürdürüyor. Myanmar’da kalan Arakanlı nüfusun ise 600 binin altında olduğu tahmin ediliyor.
Sistematik cinsel şiddet de kararda yer aldı
UAD kararında Myanmar ordusunun kadınlara yönelik sistematik cinsel şiddet uygulamalarına da dikkat çekildi. Mahkeme, bu şiddetin Arakanlı kadınların fiziksel ve psikolojik sağlığını bozmak ve topluluğun yeniden çoğalma kapasitesini zayıflatmak amacıyla kullanıldığı sonucuna ulaştı.
Soykırım Sözleşmesi, hedef alınan topluluk içinde doğumları engellemeye yönelik önlemleri de soykırım kapsamına alıyor. Kararda Arakanlı ailelerin çocuk sayısını ikiyle sınırlandıran uygulamalara da yer verildi.
Uluslararası hukuk uzmanlarına göre cinsel şiddetin soykırımın bir parçası olarak değerlendirilmesi, gelecekteki soykırım davaları açısından da önemli bir hukuki dayanak oluşturabilir.
Mağdurlar için tazminat ve güvenli geri dönüş çağrısı
Mahkeme Başkanı Iwasawa, iki saatten uzun süren karar açıklamasında Myanmar’ın mağdurların zararlarını gidermesi gerektiğini belirtti. Arakanlıların evlerine güvenli şekilde dönmelerine izin verilmesi, el konulan veya yok edilen mülklerin iade edilmesi ya da zararlarının tazmin edilmesi ve mağdurlara fiziksel ve psikolojik rehabilitasyon sağlanması gerektiğine dikkat çekildi.
Karar, Arakanlıların uluslararası hukuk bakımından ayrı bir etnik grup olarak tanınması açısından da önem taşıyor. Myanmar yönetimi uzun yıllardır Arakanlı Müslümanları ülkenin yerli halklarından biri olarak kabul etmiyor, onları Bangladeş kökenli yabancı göçmenler olarak nitelendiriyordu.
UAD kararları hukuken bağlayıcı olsa da mahkemenin bunları doğrudan uygulayabilecek bir yaptırım gücü bulunmuyor. Bununla birlikte kararın yeni yaptırımların gündeme gelmesine ve Myanmar üzerindeki diplomatik baskının artmasına zemin hazırlayabileceği değerlendiriliyor.
İngiltere’den Myanmar’a yaptırım adımı
Kararın ardından İngiltere Dışişleri Bakanı Ed Miliband, Myanmar’ın savunma ataşesinin ülkeden sınır dışı edileceğini açıkladı. Miliband ayrıca BM Güvenlik Konseyi’ni acil toplantıya çağırdı.
Myanmar ordusunun 2016-2017 yıllarındaki operasyonlarını yöneten Min Aung Hlaing hakkında ise Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) nezdinde insanlığa karşı suç iddiaları kapsamında ayrı bir süreç bulunuyor. UAD devletlerin uluslararası hukuktan doğan sorumluluğunu değerlendirirken UCM bireylerin cezai sorumluluğunu ele alıyor.
Min Aung Hlaing, 2021’de seçilmiş hükümete karşı askeri darbe düzenlemiş, ardından Myanmar’da on binlerce kişinin yaşamını yitirdiği bir iç savaş başlamıştı.
Myanmar kararı Gazze davasını nasıl etkileyebilir?
Kararın uluslararası alandaki önemli yansımalarından birinin, Güney Afrika’nın İsrail’e karşı açtığı Gazze’deki soykırım davasında görülmesi bekleniyor. The Guardian’a göre İsrail ve en yakın müttefiki ABD, Myanmar davasının sonucunu yakından takip etti.
İsrail, Gazze’deki askeri operasyonlarını terörle mücadele kapsamında yürüttüğünü savunuyor. Myanmar davasında ise UAD, terörle mücadele gerekçesinin soykırım kastına ilişkin kanıtları geçersiz kılmadığı sonucuna ulaştı.
Bu değerlendirme, Gazze davasında devletin açıkladığı askeri amaçlarla sahadaki eylemlerinin birlikte incelenmesi bakımından önem taşıyabilir. Ancak Myanmar hakkındaki karar, İsrail’e yönelik davanın sonucunu önceden belirlemiyor. İki dava kendi delilleri ve hukuki koşulları çerçevesinde değerlendirilecek.
ABD kararın sonuçlarını inceleyecek
ABD Dışişleri Bakanlığı, UAD kararının sonuçlarını değerlendirmek üzere inceleme yapacağını açıkladı. Washington yönetimi, Soykırım Sözleşmesi’nin doğru yorumlanmasının önemine dikkat çekerken mahkemenin siyasallaştırılmaması gerektiğini savundu.
ABD ayrıca Myanmar’daki Arakanlı Müslümanlara ve diğer azınlıklara yönelik devam eden insan hakları ihlallerinden ciddi endişe duyduğunu bildirdi. Donald Trump yönetiminin uluslararası yargı kurumlarıyla yaşadığı gerilim de kararın diplomatik yansımalarına ilişkin tartışmaları artırdı.
UAD’nin Srebrenitsa kararından farkı
Uluslararası Adalet Divanı, 1990’lı yıllarda Balkanlar’da işlenen suçlarla ilgili davalarda da kararlar vermişti. Mahkeme, Srebrenitsa katliamında soykırım işlendiğini kabul etmiş ancak Sırbistan’ın doğrudan soykırım yaptığına hükmetmemişti. Bunun yerine ülkeyi soykırımı önleme ve failleri cezalandırma yükümlülüklerini ihlal etmekten sorumlu tutmuştu.
Myanmar kararı ise bir devletin doğrudan soykırım işlediğinin UAD tarafından tespit edilmesi bakımından tarihi bir örnek olarak değerlendiriliyor. Hükmün, Arakanlı Müslümanların adalet arayışının yanı sıra uluslararası mahkemelerin gelecekteki soykırım davalarında yapacağı değerlendirmeler üzerinde de uzun vadeli etkiler oluşturması bekleniyor.
